Aktualizacja : styczeń 2026

Zastanawialiście się kiedyś, czym naprawdę jest transformator i dlaczego jedne są olejowe, a inne suche?

Transformator to urządzenie elektryczne służące do zmiany poziomu napięcia w systemach energetycznych, umożliwiające bezpieczny przesył i dystrybucję energii elektrycznej.

Najczęściej stosowane są dwa typy transformatorów: olejowe oraz suche, żywiczne.

Podstawowa różnica między transformatorem olejowym a suchym dotyczy sposobu chłodzenia i izolacji. Transformator suchy chłodzony jest powietrzem i nie zawiera cieczy izolacyjnej, natomiast transformator olejowy wykorzystuje olej transformatorowy, który jednocześnie chłodzi i izoluje uzwojenia.

Wybór pomiędzy transformatorem olejowym a suchym zależy od mocy, miejsca instalacji oraz wymagań bezpieczeństwa.

To właśnie ten detal konstrukcyjny wpływa na to, gdzie dany transformator może pracować, jakie moce obsłuży i jak będzie eksploatowany.

W dalszej części artykułu pokazujemy, jak te różnice przekładają się na realne zastosowania.

Czym się różni transformator suchy od olejowego?

Główna różnica między transformatorem suchym a olejowym wynika z ich konstrukcji wewnętrznej oraz sposobu odprowadzania ciepła. Transformatory suche, jak sama nazwa wskazuje, nie wykorzystują płynnych substancji do chłodzenia. Uzwojenia nie są zanurzone w żadnej cieczy, a ciepło generowane podczas pracy odprowadzane jest do otoczenia poprzez naturalną lub wymuszoną cyrkulację powietrza wokół uzwojeń.

Tego typu konstrukcja sprawia, że transformator suchy jest często stosowany w miejscach, gdzie bezpieczeństwo przeciwpożarowe ma kluczowe znaczenie. Dotyczy to przede wszystkim budynków użyteczności publicznej oraz wewnętrznych instalacji przemysłowych, w których obecność oleju byłaby niepożądana.

Transformator olejowy pracuje w odmiennej logice. Zarówno uzwojenia, jak i rdzeń zanurzone są w oleju transformatorowym, który krąży wewnątrz zbiornika, skutecznie odbierając ciepło i przekazując je do układu chłodzenia. Olej pełni przy tym podwójną funkcję. Chłodzi elementy aktywne transformatora oraz zapewnia im izolację elektryczną.

Dzięki temu transformator olejowy znacznie lepiej radzi sobie z wysokimi obciążeniami oraz długotrwałą pracą przy dużej mocy, co sprawia, że dominuje w energetyce przemysłowej i dystrybucyjnej. W praktyce oznacza to, że transformator suchy częściej wybierany jest do instalacji wewnętrznych, natomiast transformator olejowy znajduje zastosowanie tam, gdzie fundamentalna jest wysoka moc i stabilność pracy w czasie.

Ilustracja 1: Schematyczny przekrój transformatora olejowego pokazujący uzwojenia, rdzeń magnetyczny oraz izolację olejową stosowaną w transformatorach średniego napięcia.

Na schemacie oznaczono: 1). stronę wysokiego napięcia, 2). stronę niskiego i średniego napięcia, 3). rdzeń transformatora, 4). uzwojenia, 5). chłodnicę, 6). olej mineralny pełniący funkcję izolacyjną i chłodzącą, 7). uziemienie zapewniające bezpieczeństwo eksploatacji.

CC: Energeks / researchgate.net

Co to jest transformator suchy, żywiczny?

W praktyce branżowej pojęcia „transformator suchy” oraz „transformator żywiczny” stosowane są zamiennie i odnoszą się do tej samej technologii wykonania. Nie jest to uproszczenie językowe, lecz precyzyjny opis konstrukcji transformatora oraz zastosowanego materiału izolacyjnego.

Transformator suchy to transformator, który nie wykorzystuje ciekłego medium izolacyjnego ani chłodzącego, takiego jak olej. Jego uzwojenia są zalewane żywicą epoksydową, stąd określenie „żywiczny”. Żywica tworzy zwartą i trwałą strukturę, która izoluje elektrycznie przewodniki, zabezpiecza je przed wilgocią i zanieczyszczeniami oraz stabilizuje całą konstrukcję mechanicznie.

Określenie „suchy” podkreśla brak cieczy w transformatorze, natomiast termin „żywiczny” precyzuje sposób realizacji izolacji. Z technicznego punktu widzenia oba pojęcia opisują to samo rozwiązanie, a ich równoległe stosowanie wynika z różnych punktów odniesienia, konstrukcyjnego i materiałowego.

Dzięki zastosowaniu żywicy epoksydowej transformator suchy:

• nie stwarza ryzyka wycieku,
• charakteryzuje się niskim zagrożeniem pożarowym,
• jest odporny na wilgoć i kurz,
• może być instalowany bezpośrednio wewnątrz budynków.

To właśnie dlatego transformatory suche coraz częściej trafiają tam, gdzie nie ma miejsca na przypadek ani improwizację: do szpitali, centrów danych, obiektów użyteczności publicznej i nowoczesnych instalacji przemysłowych. Tam bezpieczeństwo i przewidywalność pracy nie są dodatkiem, tylko warunkiem wejścia.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak te założenia wyglądają w realnych scenariuszach eksploatacyjnych, zajrzyj do artykułu:

Transformator suchy. 5 powodów, dla których wygrywa w trudnych warunkach

gdzie poznasz konkretne zastosowania, granice możliwości i sytuacje, w których ta technologia naprawdę ma sens.

Ilustracja 2: Przekrój uzwojeń transformatora suchego zalewanych żywicą epoksydową.

Ilustracja przedstawia przekrój transformatora suchego z uzwojeniami zalewanymi żywicą epoksydową, z widocznym rdzeniem magnetycznym, układem chłodzenia powietrznego oraz elementami konstrukcyjnymi odpowiedzialnymi za stabilność mechaniczną i bezpieczną eksploatację. Na schemacie oznaczono: 1). zaciski niskiego napięcia, 2). zaciski wysokiego napięcia, 3). wentylatory poprzeczne, 4). rdzeń trójkolumnowy, 5). elastyczne elementy dystansowe, 6). uzwojenie wysokiego napięcia, 7). uzwojenie niskiego napięcia, 8). izolację w postaci mieszanki żywicy epoksydowej i proszku kwarcowego, 9). ramę dociskową oraz wózek transportowy.

CC: efxkits.com

Do czego służy transformator olejowy?

Transformator olejowy jest standardem w energetyce zawodowej i przemysłowej. Spotyka się go w stacjach transformatorowych średniego i wysokiego napięcia, w zakładach przemysłowych, farmach fotowoltaicznych, elektrowniach oraz w infrastrukturze dystrybucyjnej.

Jego największą przewagą jest zdolność do przenoszenia dużych mocy przy zachowaniu stabilnych parametrów pracy. Olej transformatorowy skutecznie odbiera ciepło z uzwojeń i rdzenia, co pozwala na długotrwałą pracę pod wysokim obciążeniem bez ryzyka przegrzewania.

W praktyce transformator olejowy jest wybierany tam, gdzie:

• występują duże moce znamionowe
• urządzenie pracuje w trybie ciągłym
• instalacja znajduje się na zewnątrz
• istotna jest wysoka odporność na przeciążenia

Transformator olejowy projektowany jest z myślą o długotrwałej, stabilnej pracy w zmiennych warunkach środowiskowych. Wysoka pojemność cieplna oleju pozwala przenosić duże moce przy relatywnie kompaktowych gabarytach, co ma szczególne znaczenie w instalacjach zewnętrznych, gdzie warunki pracy trudno nazwać laboratoryjnymi.

Foto: Stacja słupowa z transformatorem olejowym zamontowanym na słupie energetycznym, stosowana w sieciach dystrybucyjnych średniego napięcia. Tego typu rozwiązania stosowane są w sieciach dystrybucyjnych, gdzie urządzenie pracuje w zmiennych warunkach środowiskowych.

Photo CC: Energeks 2025

Dobrym przykładem są instalacje fotowoltaiczne, w których transformator pracuje w warunkach zmiennego obciążenia, dużych wahań temperatury oraz cyklicznych przeciążeń wynikających z charakteru produkcji energii. W takich aplikacjach znaczenie mają nie tylko parametry znamionowe, ale również sposób chłodzenia, odporność na długotrwałą pracę w trybie ciągłym oraz przewidywalność strat energii w czasie.

W przypadku małych i średnich farm PV wybór transformatora często wpływa bezpośrednio na opłacalność całego projektu, a nie tylko na jego parametry techniczne. Różnice w sprawności, zdolności do pracy przy częściowych obciążeniach oraz wymaganiach serwisowych przekładają się realnie na koszty eksploatacyjne i stabilność instalacji.

Więcej o tym, jak różne typy transformatorów sprawdzają się w instalacjach o mocy 50 kW, 100 kW i 150 kW oraz dlaczego w wielu przypadkach transformator olejowy pozostaje najbardziej uniwersnym rozwiązaniem, dowiesz się z artykułu:

Jaki transformator do małej farmy fotowoltaicznej 50 kW, 100 kW lub 150 kW? Odpowiadamy

Transformator olejowy czy suchy? Jak podjąć właściwą decyzję

Wybór pomiędzy transformatorem olejowym a suchym nie powinien być decyzją automatyczną ani opartą wyłącznie na jednym parametrze. W praktyce jest to zawsze analiza warunków pracy urządzenia, wymaganej mocy, lokalizacji instalacji oraz oczekiwań dotyczących bezpieczeństwa i późniejszej eksploatacji.

Współczesny transformator olejowy nie jest już urządzeniem opartym na rozwiązaniach sprzed dekad. Rozwój materiałów izolacyjnych, technologii chłodzenia oraz projektowania rdzeni sprawił, że dzisiejsze konstrukcje spełniają znacznie wyższe wymagania efektywnościowe i środowiskowe niż wcześniej.

Sprawdzi się tam, gdzie zasadnicze są wysoka moc, odporność na przeciążenia oraz stabilna praca w warunkach zewnętrznych. Tego typu konstrukcja dominuje w energetyce przemysłowej i dystrybucyjnej, gdzie urządzenie pracuje w trybie ciągłym i musi zachować niezawodność przez wiele lat.

Przykładem takiego podejścia jest transformator olejowy MarkoEco2 zaprojektowany z myślą o stabilnej pracy w długim horyzoncie czasu oraz zgodności z obowiązującymi wymaganiami normatywnymi, w tym dokumentacją CE i poziomami strat energii zgodnymi z Tier 2.

W praktyce tego typu konstrukcje odpowiadają na potrzeby instalacji, w których równie istotna jak moc znamionowa jest powtarzalność parametrów, odporność na zmienne warunki obciążenia oraz przewidywalność kosztów eksploatacji w całym cyklu życia urządzenia.

Transformator suchy zalany żywicą epoksydową coraz częściej przestaje być postrzegany jako rozwiązanie niszowe. Postęp technologiczny sprawił, że możliwe jest projektowanie transformatorów suchych o coraz większych mocach, które zachowują stabilne parametry pracy i wysoką niezawodność.

Transformator suchy będzie zatem naturalnym wyborem w instalacjach wewnętrznych, gdzie istotne znaczenie mają bezpieczeństwo pożarowe, niski poziom hałasu oraz minimalne wymagania serwisowe. W takich warunkach brak oleju i odporność na czynniki środowiskowe często przeważają nad możliwością przenoszenia bardzo dużych mocy.

Konstrukcje takie jak TeoEco2 transformator suchy udowadaniają w praktyce, że nie trzeba szukać kompromisu pomiędzy bezpieczeństwem a funkcjonalnością.

Zwarta forma, zalewane żywicą uzwojenia oraz ograniczone potrzeby serwisowe sprawiają, że tego typu rozwiązania dobrze wpisują się w obiekty, gdzie liczy się zarówno niezawodność, jak i kontrola warunków środowiskowych. Odporność na wilgoć i zapylenie powoduje, że transformatory suche są coraz częściej wybierane w nowoczesnych instalacjach infrastrukturalnych i przemysłowych.

Zrozumienie różnic pomiędzy transformatorami warto uzupełnić wiedzą o samym procesie ich produkcji. Konstrukcja transformatora olejowego to złożony, wieloetapowy proces, w którym każdy detal ma bezpośredni wpływ na końcową niezawodność urządzenia, jego trwałość oraz stabilność parametrów w czasie.

Etapy takie jak przygotowanie rdzenia, wykonanie uzwojeń, proces suszenia czy zalewanie olejem nie są formalnością, lecz fundamentem jakości.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak wygląda to w praktyce, warto zajrzeć do materiału:

Jak powstaje transformator: 10 etapów produkcji transformatora olejowego

który krok po kroku pokazuje, skąd bierze się trwałość i przewidywalność pracy tych urządzeń.

Transformator właściwy - nie “lepszy”

Różnice pomiędzy transformatorem olejowym a suchym, żywicznym nie sprowadzają się do jednego parametru technicznego. Obejmują konstrukcję, sposób chłodzenia, poziom bezpieczeństwa oraz samą filozofię projektowania całej instalacji. W praktyce wybór transformatora coraz rzadziej jest decyzją „typową”, a coraz częściej elementem świadomie budowanej strategii energetycznej.

Odpowiedź na pytanie „który transformator jest lepszy” najlepiej oddaje ponadczasowy cytat klasyka: “to zależy” ;-)

Znacznie sensowniejszym punktem wyjścia jest więc pytanie, który transformator jest właściwy dla konkretnej aplikacji i konkretnych warunków pracy.

Uwzględnienie lokalizacji, wymaganej mocy, charakteru obciążenia oraz oczekiwań dotyczących niezawodności pozwala podejmować decyzje, które procentują w czasie i ograniczają ryzyko problemów w trakcie eksploatacji. To właśnie na tym etapie najłatwiej zbudować instalację dopasowaną do realnych potrzeb, zamiast korygować ją później kosztownymi kompromisami.

Jeśli chcesz przyjrzeć się rozwiązaniom transformatorowym w praktycznym kontekście i zobaczyć, jak różne podejścia sprawdzają się w konkretnych aplikacjach, warto zajrzeć również do pełnej oferty transformatorów Energeks.

Jeśli ten tekst był dla Ciebie użyteczny, to prawdopodobnie patrzymy na energetykę z podobnej perspektywy. Na Energeks LinkedIn kontynuujemy te rozmowy bez skrótów i uproszczeń, zapraszamy też do kontaktu.

Źródła:

https://www.researchgate.net/

Platforma naukowa gromadząca publikacje techniczne i badania z zakresu elektrotechniki, energetyki oraz budowy transformatorów.