Energeks · poradnik
„Transformator ze współczynnikiem K” potrafi oznaczać trzy różne rzeczy: cechę budowy uzwojeń, amerykańską klasę odporności na harmoniczne albo europejski mnożnik, który obniża moc. Pokazujemy, czym się różnią, liczymy przykład i podpowiadamy, o co dopytać, zanim zamówienie pójdzie do realizacji.
3 znaczenia - jednej litery w dokumentacji transformatora
K-4, K-13, K-20 - najczęstsze klasy według UL 1561
370 kVA - tyle zostaje z 400 kVA w naszym przykładzie obciążenia nieliniowego
Co znajdziesz w tym wpisie
czym jest małe k i dlaczego na tabliczce znamionowej kryje się pod napięciem zwarcia,
jak czytać amerykańskie klasy K-4, K-13 i K-20 i dlaczego wynik 4,4 nie oznacza klasy K-4,
jak policzyć europejski współczynnik K według EN 50464-3 i ile mocy zabiera obciążenie nieliniowe,
co harmoniczne robią z transformatorem w codziennej pracy i po czym je rozpoznać,
ściągę z trzema współczynnikami, którą łatwo przesłać dalej,
trzy pytania, które warto zadać przed zamówieniem.
Dlaczego samo „K” w zapytaniu ofertowym to za mało?
Wtorek rano, skrzynka mailowa. Inwestor buduje halę z liniami produkcyjnymi, kilkunastoma napędami na falownikach i małą serwerownią. W specyfikacji stoi jedno zdanie: „transformator 1 000 kVA, 15/0,4 kV, ze współczynnikiem K”. Wartości brak, normy brak, pomiarów też.
Trzy osoby przeczytają to zdanie na trzy sposoby. Konstruktor pomyśli o sprzężeniu uzwojeń, bo tak k definiuje każdy podręcznik elektrotechniki. Ktoś po projektach dla inwestorów z USA zobaczy klasę K-13 albo K-20 z normy UL 1561. Projektant instalacji pełnej falowników będzie miał na myśli mnożnik z EN 50464-3, przez który dzieli się moc znamionową.
Każde z tych odczytań jest poprawne, tylko prowadzi do innej oferty. Trochę jak z trzema biletami „nad morze”: jeden do Gdańska, drugi do Kołobrzegu, trzeci na prom do Szwecji. Cen takich biletów nie da się uczciwie porównać, ofert na trzy różne K również.
Dlatego rozkładamy współczynnik K transformatora na części pierwsze. Niżej czeka ściąga, którą warto podesłać osobie piszącej specyfikacje. Oszczędzi kilku maili i co najmniej jednej długiej rozmowy telefonicznej.
Co to jest małe k, czyli współczynnik sprzężenia uzwojeń?
Małe k opisuje, jak ściśle dwa uzwojenia są ze sobą powiązane magnetycznie, czyli jaka część strumienia wytworzonego przez jedno z nich przenika drugie. Wzór jest krótki: k = M / √(L1 · L2), gdzie M to indukcyjność wzajemna, a L1 i L2 to indukcyjności własne uzwojeń. Przy k = 1 cały strumień obejmowałby oba uzwojenia.
W rzeczywistym transformatorze część strumienia zamyka się poza rdzeniem: w kanałach między uzwojeniami, w oleju, w powietrzu. To strumień rozproszenia. W jednostkach rozdzielczych k jest bardzo bliskie jedności, ale jej nie osiąga, i dobrze, bo ten niewielki „wyciek” ogranicza prąd zwarciowy.
Na tabliczce znamionowej wartości k nie ma. Jest za to napięcie zwarcia uk podane w procentach, a jego główną składową w transformatorach rozdzielczych stanowi właśnie reaktancja rozproszenia. Im większy strumień rozproszenia, tym wyższe uk, niższy prąd zwarciowy po stronie nN i nieco większy spadek napięcia pod obciążeniem. Dla jednostek olejowych typowe wartości to 4 % do 630 kVA i 6 % powyżej.
Małe k wynika z geometrii uzwojeń, odstępów izolacyjnych i kształtu rdzenia.
Nie zamawia się go osobno i nie zmienia po montażu.
Gdy rozmowa dotyczy prądów zwarciowych, doboru zabezpieczeń albo pracy równoległej, w zapytaniu trzeba podać wymagane uk. Przy pracy równoległej napięcia zwarcia obu jednostek powinny być zbliżone, inaczej transformator o niższym uk przejmie większą część obciążenia. Kto chce odświeżyć podstawy, znajdzie je w tekście o tym, jak działa transformator olejowy i jego chłodzenie ONAN i ONAF.
Co oznacza współczynnik K według UL 1561 i klasy K-4, K-13, K-20?
Duże K przyszło z Ameryki Północnej. Opisuje je norma UL 1561 dla transformatorów suchych niskiego napięcia (dla jednostek średniego napięcia UL 1562), a sposób liczenia pochodzi z IEEE C57.110. To klasa konstrukcyjna: mówi, jak mocno odkształcony prąd transformator zniesie przy pełnej mocy z tabliczki bez przegrzania uzwojeń.
Źródłem kłopotu są odbiorniki, które pobierają prąd porcjami zamiast gładką sinusoidą: falowniki, zasilacze impulsowe w serwerach, oświetlenie LED, ładowarki pojazdów elektrycznych, UPS-y. Taki prąd zawiera harmoniczne, najczęściej 5., 7., 11. i 13. Straty od prądów wirowych w uzwojeniach rosną w przybliżeniu z kwadratem rzędu harmonicznej. Piąta harmoniczna o wartości 20 % prądu podstawowego grzeje więc znacznie mocniej, niż sugeruje jej udział.
Wzór na duże K to K = Σ (Ih)² · h², gdzie Ih oznacza prąd h-tej harmonicznej odniesiony do całkowitego prądu skutecznego, a h jej rząd. Dla czystej sinusoidy K = 1. Weźmy widmo typowe dla obiektu z napędami i zasilaczami impulsowymi: 5. harmoniczna 20 %, 7. harmoniczna 14 %, 11. harmoniczna 9 % i 13. harmoniczna 7 % prądu podstawowego. Wychodzi K ≈ 4,4.
W praktyce: wynik K = 4,4 nie oznacza klasy K-4. Wybiera się najbliższą wyższą klasę znormalizowaną, tutaj K-9. Po zaokrągleniu w dół uzwojenia przy pełnym obciążeniu będą cieplejsze, niż założył konstruktor.
Klasy znormalizowane to K-1, K-4, K-9, K-13, K-20, K-30, K-40 i K-50. Najczęściej spotyka się trzy:
K-4: biura z umiarkowaną liczbą komputerów, oświetlenie z zasilaczami elektronicznymi, pojedyncze napędy,
K-13: szkoły, części ogólne szpitali, węzły telekomunikacyjne, obiekty z dużą liczbą zasilaczy impulsowych,
K-20: serwerownie, centra danych, zakłady z przewagą napędów na falownikach.
Transformator z klasą K ma zwykle uzwojenia z przewodów dzielonych na cieńsze żyły, niższą indukcję w rdzeniu, zacisk neutralny wymiarowany na 200 % prądu fazowego i ekran elektrostatyczny między uzwojeniami. Jest cięższy i droższy, ale przy pełnym obciążeniu nieliniowym oddaje całą moc z tabliczki.
W Europie oznaczenie K-13 na tabliczce widać rzadko. Trafia do specyfikacji pisanych według wzorców amerykańskich, na przykład dla centrów danych międzynarodowych operatorów. Warto wtedy od razu ustalić, czy inwestor potrzebuje certyfikacji UL, czy samej odporności na harmoniczne, bo to dwa różne zakresy prac i dwie różne ceny.
Jak liczy się europejski współczynnik K według EN 50464-3?
Europa podeszła do tematu od drugiej strony. Zamiast projektować transformator specjalny, sprawdza się, ile mocy może bezpiecznie oddać jednostka standardowa przy danym obciążeniu nieliniowym. Metodę opisuje EN 50464-3 dla transformatorów olejowych od 50 kVA do 2 500 kVA (w Polsce PN-EN 50464-3:2010), a dla suchych bliźniacza EN 50541-2. CENELEC wycofał EN 50464-3 w 2017 roku, lecz jej metoda wciąż jest punktem odniesienia w projektach i specyfikacjach.
K = [ 1 + e / (1 + e) · (I1 / I)² · Σ hq · (Ih / I1)² ]0,5
Wzór wygląda groźniej, niż jest. Litera e to stosunek strat wiroprądowych do strat I²R przy częstotliwości podstawowej, wartość znana producentowi, bo wynika z konstrukcji uzwojeń. Wykładnik q zależy od przewodu: 1,7 dla okrągłego i prostokątnego, 1,5 dla uzwojeń foliowych. I to całkowity prąd skuteczny, I1 prąd harmonicznej podstawowej, a suma obejmuje harmoniczne od drugiej wzwyż. Dostępną moc liczy się prosto: S = Sn / K.
W typowych obiektach K mieści się między 1,0 a 1,3. Liczba wygląda niewinnie do chwili, gdy przeliczy się ją na kilowoltoampery.
Ile mocy „zjada” obciążenie nieliniowe? Przykład dla 400 kVA
Weźmy transformator olejowy MarkoEco2 o mocy 400 kVA i to samo widmo prądu co wcześniej. Przyjmijmy e = 0,1 oraz q = 1,7. Suma składników harmonicznych wynosi około 2,01, a (I1 / I)² około 0,93. Po podstawieniu K ≈ 1,08.
Dostępna moc to 400 / 1,08 ≈ 370 kVA. Harmoniczne zabierają około 30 kVA, czyli 7,5 % mocy znamionowej. Jeżeli bilans obiektu zamyka się na 380 kVA, jednostka 400 kVA ma zapas tylko na papierze, a w rzeczywistości pracuje powyżej swoich możliwości cieplnych. Za rok lub dwa dojdą kolejne napędy albo ładowarki i problem urośnie. Podobnych pułapek jest więcej, zebraliśmy je we wpisie o 11 błędach projektowych przy instalacji transformatora, które wyglądają niewinnie.
Przy mocniej odkształconym prądzie i K = 1,2 z jednostki 1 000 kVA zostaje około 833 kVA, a z 1 600 kVA około 1 333 kVA. Bywa też ostrzej: w analizie hiszpańskiego zespołu badawczego dla transformatora 2 500 kVA z silnie odkształconym obciążeniem wyszło K = 1,71, co daje około 1 456 kVA dostępnej mocy. Przedział 1,0 do 1,3 opisuje więc obiekty typowe, a wyjątki potrafią sporo kosztować.
W praktyce: europejskiego K nie da się przeliczyć na amerykańskie ani odwrotnie. Amerykańskie mówi, ile odkształcenia zniesie konstrukcja przy pełnej mocy. Europejskie mówi, o ile zmniejszyć obciążenie konstrukcji standardowej. Fizyka jest wspólna, pytania przeciwne.
Oba podejścia kończą się podobnym wyborem: transformator standardowy o większej mocy albo konstrukcja przystosowana do harmonicznych. O wyniku decyduje skala odkształcenia, koszt strat w czasie eksploatacji i miejsce w stacji. Czasem wygrywa jednostka o stopień mocy wyżej, czasem filtr harmonicznych po stronie nN.
Co harmoniczne robią z transformatorem na co dzień?
Najpierw temperatura. Dodatkowe straty wiroprądowe nie rozkładają się równo, najmocniej grzeją końce uzwojeń, gdzie strumień rozproszenia jest największy. Olej może mieć spokojną temperaturę, a najgorętszy punkt uzwojenia pracuje już powyżej założeń.
Dla izolacji to duża różnica. W modelach starzenia przyjmowanych dla transformatorów olejowych wzrost temperatury najgorętszego punktu o około 6 K skraca przewidywaną trwałość izolacji mniej więcej o połowę. Kilka stopni schowanych w harmonicznych potrafi zabrać lata pracy, których nie widać w żadnym bilansie mocy.
Druga sprawa to dźwięk. Harmoniczne dokładają do zwykłego buczenia wyższe tony, bardziej męczące niż sama głośność. W biurowcu czy szpitalu, gdzie transformator suchy TeoEco2 stoi kilka ścian od ludzi, ma to znaczenie przy odbiorze i w codziennej pracy.
Trzecia sprawa to przewód neutralny. Harmoniczne rzędu 3, 9 i 15 sumują się w nim zamiast się znosić, więc prąd w przewodzie N potrafi przekroczyć prąd fazowy. Uzwojenie SN połączone w trójkąt zatrzymuje je w transformatorze, ale po stronie nN cały ten prąd płynie przez zacisk neutralny i połączenia szynowe. Przegrzane połączenie nN należy do częstszych przyczyn awarii w stacjach, dlatego w transformatorach olejowych stosujemy zaciski TOC-1 i TOC-2 dobierane do rzeczywistego prądu, a przyłącza zabezpieczamy osłonami izolacyjnymi OZNN.
Po czym poznać, że transformator już pracuje z harmonicznymi?
Obliczenia to jedno, ale istniejący obiekt często sam podpowiada, że coś jest na rzeczy. Warto przyjrzeć się instalacji, gdy pojawia się kilka z tych objawów naraz:
transformator jest cieplejszy, niż wynikałoby z obciążenia odczytanego na liczniku,
do znajomego buczenia doszedł wyższy, ostrzejszy ton,
przewód neutralny i jego zacisk są wyraźnie cieplejsze od fazowych,
baterie kondensatorów do kompensacji mocy biernej zużywają się szybciej, niż powinny,
zabezpieczenia wyłączają się bez widocznej przyczyny, zwłaszcza po dołożeniu nowych napędów lub ładowarek.
Żaden z tych sygnałów sam niczego nie przesądza. Razem dają dobry powód, żeby na tydzień podłączyć analizator jakości energii i zobaczyć widmo prądu na własne oczy.
Rachunek w drugą stronę: jakiej mocy potrzeba?
Wzór S = Sn / K działa też odwrotnie.
Jeżeli obiekt potrzebuje 230 kVA, a z analizy wychodzi K = 1,08, wymagana moc znamionowa to 230 · 1,08 ≈ 248 kVA.
Jednostka 250 kVA mieści się więc na styk, bez żadnej rezerwy na rozbudowę.
Przy K = 1,2 potrzeba już 276 kVA, czyli kolejnego stopnia typoszeregu: 315 albo 400 kVA.
Różnica w cenie między sąsiednimi mocami bywa mniejsza niż koszt jednego nieplanowanego przestoju.
Jak odróżnić współczynnik K transformatora w dokumentacji? Ściąga do zapisania
Trzy bloki poniżej zbierają całość. Dobrze sprawdzają się obok specyfikacji przetargowej albo zapytania od klienta, można też po prostu zrobić zrzut ekranu i wysłać go dalej.
Małe k, sprzężenie uzwojeń
Co opisuje: jak ściśle uzwojenia są powiązane magnetycznie.
Skąd się bierze: z geometrii uzwojeń i rdzenia.
Gdzie szukać: pośrednio, w napięciu zwarcia na tabliczce i w protokole prób.
Typowo: uk 4 % lub uk 6 %
Co zrobić: podać wymagane uk w zapytaniu.
Duże K, klasa według UL 1561
Co opisuje: odporność konstrukcji na harmoniczne przy pełnej mocy.
Skąd się bierze: z widma prądu obciążenia, wzór Σ (Ih)² · h².
Gdzie szukać: na tabliczce i w karcie katalogowej transformatora z klasą K.
Typowo: K-4 K-13 K-20
Co zrobić: zamówić najbliższą wyższą klasę.
Europejskie K, mnożnik według EN 50464-3
Co opisuje: o ile obniżyć moc transformatora standardowego.
Skąd się bierze: z widma prądu oraz parametrów e i q od producenta.
Gdzie szukać: w obliczeniach projektanta i analizie harmonicznych.
Typowo: 1,0 do 1,3
Co zrobić: podzielić moc znamionową przez K i sprawdzić bilans.
Do policzenia europejskiego K potrzeba dwóch zestawów danych: widma prądu od strony obiektu i parametrów transformatora od producenta.
Tabliczka podaje moc, napięcia, grupę połączeń i uk.
Protokół prób fabrycznych zawiera zmierzone straty jałowe i obciążeniowe. Wartości e zwykle nie ma w żadnym standardowym dokumencie, trzeba o nią zapytać wprost.
Do specyfikacji warto dopisać jedno zdanie:
„Transformator przeznaczony do zasilania obciążenia o widmie harmonicznych według załącznika, dobór mocy według PN-EN 50464-3, producent podaje współczynnik e”.
Tyle wystarczy, żeby oferty dało się porównać. W specyfikacjach amerykańskich klasę, na przykład K-13, wpisuje się wprost, pamiętając, że nie zastępuje ona europejskich wymagań dotyczących strat według PN-EN 50588-1.
Jakie pytania zadać przed zamówieniem transformatora do obciążenia nieliniowego?
Wystarczą trzy. Morzna je zadać projektantowi, inwestorowi albo samemu sobie, zanim specyfikacja trafi do dostawców.
1. Co będzie zasilał transformator?
Lista odbiorników mówi więcej niż sama moc.
Hala z oświetleniem LED i kilkoma napędami to inny przypadek niż serwerownia, w której prawie cały prąd przechodzi przez zasilacze impulsowe i UPS-y. Przydaje się szacunkowy udział obciążenia nieliniowego: 10 %, 40 % czy 80 %. Już ta jedna liczba podpowiada, czy harmoniczne wymagają obliczeń.
2. Według której normy podano K?
„K-13” oznacza klasę konstrukcyjną z UL 1561. „K = 1,15” to niemal na pewno mnożnik z EN 50464-3. Samo „K” wymaga dopytania. Dobre zapytanie zawiera wartość, normę i informację, czy chodzi o transformator specjalny, czy standardowy z zapasem mocy.
3. Czy jest pomiar albo analiza harmonicznych?
Oba współczynniki liczy się z widma prądu, więc bez danych każda wartość pozostaje szacunkiem.
W obiekcie modernizowanym najlepszy jest pomiar analizatorem jakości energii przez pełny cykl pracy, zwykle co najmniej tydzień. W nowym obiekcie analizę przygotowuje projektant na podstawie kart katalogowych odbiorników. Wystarczy zestawienie udziałów kolejnych harmonicznych i THDi.
Uwaga: obniżenie mocy i klasa K chronią transformator, ale nie usuwają harmonicznych z sieci. Jeśli odkształcenie w punkcie przyłączenia przekracza poziomy dopuszczone przez operatora (PGE, Tauron, Enea, Energa), potrzebne mogą być filtry. Warto omówić to z projektantem przed zamknięciem specyfikacji.
Który transformator wybrać przy obciążeniu z harmonicznymi?
W stacjach zasilających zakłady i obiekty usługowe najczęściej pracują transformatory olejowe MarkoEco2. Przy obciążeniu nieliniowym dobiera się je z zapasem wynikającym z europejskiego K: najpierw bilans mocy, potem podział przez K, na końcu najbliższa wyższa moc z typoszeregu, na przykład 250, 400, 630, 1 000 albo 1 600 kVA.
Transformatory suche żywiczne wybiera się tam, gdzie jednostka stoi w budynku, blisko odbiorów: w centrach danych, szpitalach, biurowcach. To zarazem obiekty o największym udziale obciążeń nieliniowych, więc analiza harmonicznych przydaje się tu szczególnie. Układ połączeń Dyn ma dodatkową zaletę: trójkąt po stronie SN nie przepuszcza harmonicznych potrójnych do sieci średniego napięcia.
Gdy transformator trafia do stacji kontenerowej, dobór mocy to połowa pracy. Rozdzielnice, liczbę odpływów i obudowę wygodnie układa się w kreatorze stacji transformatorowych, który od razu pokazuje konfigurację.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest współczynnik K transformatora?
To nazwa trzech różnych wielkości. Małe k opisuje sprzężenie uzwojeń i wiąże się z napięciem zwarcia. Duże K według UL 1561 to klasa odporności na harmoniczne, na przykład K-13. Europejskie K według EN 50464-3 to mnożnik, przez który dzieli się moc znamionową transformatora standardowego przy obciążeniu nieliniowym.
Jak obliczyć obniżenie mocy transformatora przy harmonicznych?
Potrzebne jest widmo prądu obciążenia oraz parametry e i q od producenta. Z nich liczy się K według EN 50464-3, a dostępna moc to moc znamionowa podzielona przez K. Przy K = 1,08 transformator 400 kVA oddaje około 370 kVA.
Czy w Polsce potrzebny jest transformator K-13?
Zwykle nie. W Polsce częściej dobiera się transformator standardowy z zapasem mocy wynikającym z europejskiego K. Klasa K-13 pojawia się głównie w specyfikacjach pisanych według wzorców amerykańskich, na przykład dla centrów danych.
Czy zwykły transformator może zasilać falowniki i oświetlenie LED?
Tak, jeśli uwzględni się dodatkowe straty od harmonicznych. Przy małym udziale obciążenia nieliniowego wystarcza niewielki zapas mocy. Przy dużym trzeba policzyć K i dobrać wyższą moc albo rozważyć filtry harmonicznych.
Dlaczego transformator grzeje się bardziej przy falownikach?
Falowniki pobierają prąd bogaty w harmoniczne. Straty od prądów wirowych rosną mniej więcej z kwadratem rzędu harmonicznej, więc przy tej samej mocy czynnej uzwojenia nagrzewają się mocniej niż przy obciążeniu sinusoidalnym.
Warto zajrzeć
Termometr na pokrywie mówi, jak się ma olej. O uzwojeniu, które grzeje się od harmonicznych, milczy. Jak zajrzeć głębiej, pokazujemy we wpisie Po co monitorować transformator online? Temperatura, wilgoć i obciążenie pod stałą kontrolą.
M12, M20 czy M30? Od tej jednej decyzji zależy, czy przyłącze nN będzie pracować chłodno, czy zacznie się przebarwiać po pierwszej zimie. Podpowiadamy, jak dobrać zacisk transformatorowy do mocy transformatora.
Dobór stacji SN/nN potrafi zająć tydzień wymiany maili. Da się to zrobić w kilkanaście minut, co opisujemy w tekście Kreator stacji transformatorowych: jak dobrać stację SN/nN.
Dobór transformatora do obciążeń z harmonicznymi zaczyna się od liczb, a my pomagamy je policzyć i przełożyć na konkretną jednostkę. W sklepie Energeks czekają transformatory olejowe MarkoEco2 i suche TeoEco2 w mocach od małych jednostek po 2 500 kVA, stacje transformatorowe oraz akcesoria do przyłączy nN. Parametry i dokumentację zebraliśmy w ofercie transformatorów na energeks.pl. Transformator, stacja i osprzęt z jednego źródła pasują do siebie od pierwszego dnia.
Potrzebujesz wsparcia?
Dziękujemy za wspólnie spędzony czas i za dociekliwość, bo to z takich pytań biorą się dobre projekty. Jeśli nie masz pewności, które K dotyczy Twojej inwestycji, napisz do nas i prześlij profil obciążenia albo wyniki pomiarów, a policzymy to razem. Zapraszamy też na LinkedIn Energeks, gdzie regularnie dzielimy się wiedzą z projektów i warsztatu.
Opinie
Brak opinii!